Staalslakken

Ontstaan, risico's en regulering

‘Staalslak’ is een breed begrip. Tijdens het staalproces in IJmuiden ontstaan op verschillende plekken slakken, die vaak op één hoop worden gegooid. Er zijn echter fundamentele verschillen in giftigheid en herbruikbaarheid. Je kunt eigenlijk niet over ‘staalslak’ praten zonder onderscheid te maken. Sommige slakken zijn relatief onschuldig en herbruikbaar, andere zijn zeer giftig en zonder bewezen oplossing. Tata Steel voert een intensieve lobby om ook de giftige slakken te kunnen verkopen als ‘circulaire’ bouwstof.

Waar ontstaat welke slak?

In onze factsheet over de staalproductie beschrijven we de verschillende stappen van het staalproces in IJmuiden. Tijdens dit proces ontstaan meerdere soorten slak. Niet elke slak is hetzelfde en niet elke slak noemen we een staalslak.

Hoogovenslak
is géén staalslak

De grondstoffen van Tata’s staalproces (ijzererts en steenkool) worden klaargemaakt in de fabrieken van de vuile voorkant. Daarna gaan ze de hoogovens in, waar vloeibaar ruwijzer wordt geproduceerd. Aan de hoogoven wordt ook kalk (calciumoxide, CaO) toegevoegd, dat onzuiverheden van de grondstoffen aan zich bindt en daarmee een lichte vloeibare laag vormt bovenop het ruwijzer. Deze laag wordt apart afgetapt en koelt dan af tot een soort steenachtige massa. Dit is hoogovenslak.

Hoogovenslak is niet de ergste vorm van slak. Het is goed te gebruiken in de cementindustrie en zorgt ervoor dat die industrie minder CO₂ uitstoot. De staalindustrie verdient hieraan.

Hoogovenslakken zijn dus relatief circulair. Maar het zijn géén staalslakken.

BOF-slak uit de oxystaalfabriek

Staalslak ontstaat op de plek waar staal wordt gemaakt. Bij Tata Steel is dit in de oxystaalfabriek, in het Engels Basic Oxygen Furnace (BOF). Daar wordt het koolstofgehalte in het ruwijzer verlaagd met behulp van zuurstof en kalk. Dit proces heet de Linz-Donawitz (LD) methode.

Ook in de oxystaalfabriek ontstaat een aparte vloeibare laag met onzuiverheden, hier bovenop het ruwstaal. Dit wordt afgetapt en afgekoeld, en stolt tot een steenachtig restproduct. Dit is dus staalslak en wordt BOF-slak of LD-slak genoemd.

BOF-slakken zijn véél viezer en giftiger dan slakken uit de hoogovens. Ze zijn fundamenteel anders van samenstelling en niet circulair. Hieronder gaan we in op de gevaren van het gebruik van BOF-slak als ‘circulaire’ bouwstof.

Nog een slak: ROZA

Een slak die ontstaat bij weer een ander deel van het staalproces is de ROZA-slak. Deze ontstaat in ontzwavelingsinstallaties, waar zwavel wordt verwijderd uit ruwijzer. Als vloeibare ROZA-slak te vroeg wordt gestort, kan het hierin aanwezige koolstof ontsnappen en grafietwolken vormen. Deze grafietregens hebben de directe omgeving rondom het terrein in IJmuiden al vele malen bedekt met zwart stof. Dit gebeurde voor het laatst meermaals in 2018 en 2019 (zie ook de tijdlijn). Inmiddels is duidelijk dat er meerdere verbindingen in het grafietstof zitten die schadelijk zijn voor de gezondheid.

Gezondheids- en milieurisico's van de BOF-slak

BOF-slak: chemische samenstelling

BOF-slak bestaat voornamelijk uit calciumoxide (CaO), siliciumdioxide (SiO₂), aluminiumoxide (Al₂O₃) en magnesiumoxide (MgO). Van het calciumoxide is een deel ongebonden: ‘ongeblust’ kalk. Daarnaast bevat het vaak significante hoeveelheden zware metalen zoals chroom, mangaan, lood en zink, afhankelijk van het gebruikte erts en het precieze productieproces.

Meer over de chemie van staalslak:

Reactie met water

Een cruciaal aspect van BOF-slak is de reactie met water. Als het in aanraking komt met water, reageert ongeblust kalk in de slak met water tot calciumhydroxide. Deze reactie leidt tot een toename in volume, waardoor het materiaal uitzet. Daarnaast heeft het een sterke verhoging van de pH-waarde tot gevolg (tot 11-12 in het water). Door deze combinatie van factoren kunnen zware metalen vrijkomen (‘uitlogen’) en in het grond- en oppervlaktewater terechtkomen. Dit verstoort ecologische evenwichten in de bodem.

In zoetwatersystemen, zoals in Eerbeek, kan de hoge pH van uitloogwater leiden tot massale sterfte van organismen die er leven. De langetermijneffecten van zware metalen in de bodem kunnen decennia (tot wel 80 jaar) na de depositie nog merkbaar zijn.

Ook zijn er zorgen over het uitlooggedrag van staalslakken in zoutwatersystemen, zoals in de Ooster- en Westerschelde. Hier zijn staalslakken gedumpt om dijken te verstevigen.

Verwaaiend stof

Naast het uitlogingseffect bij contact met regen- of oppervlaktewater, brengt staalslak ook een risico met zich mee als het onafgedekt is opgeslagen. In dit geval kan stof opwaaien en fijnstof vormen dat zware metalen en kalkdeeltjes bevat. Dit is een direct inhalatiegevaar voor mens en dier in de omgeving.

Zowel rondom het Tata-terrein in IJmuiden als op meerdere locaties waar staalslak is gestort (zoals Eerbeek en Spijk) is sprake van verschillende gezondheidsklachten bij omwonenden. Deze variëren van acute symptomen zoals bloedneuzen, geïrriteerde ogen en luchtwegklachten tot langdurige risico’s op hart- en vaatziekten en bepaalde vormen van kanker (longkanker, asbestkanker).

De toekomst: DRI+EAF = meer staalslak

Volgens de plannen in de intentieverklaring (het concept voor de maatwerkafspraak) gaat Tata Steel nieuwe installaties neerzetten voor een deel van haar staalproductie. De nieuwe staalfabriek is een elektrische vlamboogoven (Electric Arc Furnace, EAF), die gevoed wordt met direct gereduceerd ijzer (DRI) uit een eveneens nieuw te bouwen Direct Reduction Plant (DRP). Ook in de vlamboogoven ontstaat staalslak: EAF-slak. Net als BOF-slakken zijn EAF-slakken giftige, vervuilende slakken en niet circulair.

Samenstelling EAF-slak

Doordat de processen in de BOF en de EAF verschillen, hebben de slakken een andere samenstelling. In EAF-slakken zit over het algemeen minder calciumoxide (CaO) en meer mangaanoxide (MnO) en chroom(III)oxide (Cr₂O₃).

Meer slak in de EAF

Als in de EAF alleen DRI wordt gebruikt om staal te produceren, neemt de hoeveelheid staalslak met 50% toe ten opzichte van de oxystaalfabriek. Er zal echter ook altijd een deel schroot (een verzamelnaam voor verschillende soorten gerecycled staal) worden toegevoegd. Hoe meer schroot, hoe minder slak. Maar hoe meer schroot, hoe meer zware metalen. Tata Steel lijkt de EAF te willen voeden met rond de 30% schroot. Dit komt neer op tot 40% meer staalslak uit de EAF ten opzichte van de oude route.

Meer zware metalen in het stof

In de elektrische vlamboogoven moet ook rekening worden gehouden met meer zware metalen in het fijnstof dat vrijkomt uit de fabriek. Zeker als er veel schroot wordt gebruikt, vormt dit een extra risico. Hiervoor zou Tata Steel eigenlijk grote afzuiginstallaties moeten bouwen.

Nog geen oplossing

Voor de EAF-slakken die na 2030 vrijkomen is nog geen bewezen en bruikbare oplossing voorhanden. De mogelijke effecten van uitloging van de EAF-slak moeten nog in detail onderzocht worden, maar zijn potentieel nog schadelijker dan die van de BOF-slak. De samenstelling van het schroot speelt hierin een grote rol.

Dat de overheid in de intentieverklaring toezegt geen strengere maatregelen te eisen dan het EU-minimum, is daarom extra zorgwekkend: het nieuwe proces creëert een nieuw afvalprobleem waarvoor de regels nu al worden versoepeld.

De vier slaksoorten op een rij

Soort	Ontstaat in	Giftig?	Circulair?
Hoogovenslak	Hoogoven 6 & 7	Relatief mild	Ja, toepasbaar in cementindustrie
BOF-slak ofwel LD-slak	Oxystaalfabriek	Zeer giftig, vooral bij contact met water	Nee
ROZA-slak	ROZA-installatie	Kan grafietregens veroorzaken	Nee
EAF-slak (na 2030)	Elektrische vlamboogoven (nieuw proces)	Zeer giftig, afhankelijk van schrootsamenstelling	Nee, nog geen bewezen oplossing

het schrootprobleem

Hoe giftig de slakken zijn, hangt voor een belangrijk deel af van hoeveel schroot er wordt bijgemengd – en wát voor schroot. Elke berg schroot heeft een andere samenstelling, en die samenstelling bepaalt hoeveel ongezonde of gevaarlijke stoffen in de resterende slakken zitten. Per dag kan zowel de hoeveelheid als de samenstelling van het bijgemengde schroot wijzigen. Eigenlijk zou Tata van elke berg schroot een sample moeten maken en laten onderzoeken op hoeveelheid metalen en andere verontreinigingen. Daar wordt weliswaar onderzoek naar gedaan maar het zal lang duren voor dit haalbaar en betaalbaar is.

Tata Steels staalslaklobby

Om te overleven als bedrijf, is het absoluut noodzakelijk dat Tata Steel haar giftige staalslakken kan blijven afzetten. Daarom presenteert Tata Steel haar staalslakken graag als ‘circulair’ materiaal dat ingezet kan worden in de bouw. Maar die classificatie is zeer controversieel. Het gebruik van staalslakken als bouwstof komt vaak neer op het verplaatsen van een afvalstroom naar de openbare ruimte zonder adequate afdekking of monitoring. De term ‘circulair’ impliceert een gesloten kringloop, terwijl in werkelijkheid vaak sprake is van een simpele ‘lineaire’ afvalstroom. Met potentieel langdurige milieuschade tot gevolg.

In de intentieverklaring is expliciet als voorwaarde opgenomen (art 15.4c) dat de Nederlandse overheid geen extra maatregelen mag opleggen ten opzichte van EU-regelgeving. Dat is saillant, want de regulering van staalslakken in Nederland zwabbert al decennia en wordt sterk beïnvloed door de lobby van Tata Steel.

Zo stopte Rijkswaterstaat in 2009 met het gebruik van staalslakken, omdat ze problemen veroorzaakten zoals scheuren in het wegdek en ernstig vervuild water in sloten in de omgeving. Maar in 2017 besloot hun eigen Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat op verzoek van Tata Steel dat staalslakken als ‘bijproduct’ en niet als ‘afval’ moesten worden beschouwd, waardoor ze als bouwstof konden worden ingezet zonder strenge afvalvergunningen. Dit oordeel werd onmiddellijk juridisch betwist door burgers en NGO’s, die stellen dat staalslakken vanwege de toxiciteit en het uitlooggedrag als afvalstof moeten worden aangemerkt.

Gedeeltelijk verbod staalslak

Na politieke en juridische druk werd in juli 2025 een gedeeltelijk verbod van een jaar op staalslakken afgekondigd vanwege de gezondheidsrisico’s. Nieuwsuur ontdekte dat de destijds verantwoordelijk staatssecretaris in eerste instantie aanstuurde op een totaalverbod. Na lobby vanuit Tata werd dit teruggeschroefd naar een verbod op slechts een deel van de toepassingen met staalslakken. Onderzoek wijst uit dat dit deelverbod niet zorgt voor een significante verbetering van de veiligheid.

Gemeenten hebben volgens de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo) en de Grondstoffenwet de plicht om burgers te beschermen tegen gezondheidsrisico’s. Desondanks ontvingen gemeenten vlak voor het kerstreces van 2025 een niet openbare brief, waarin werd medegedeeld dat zij geen verboden op staalslakken mogen opleggen. Gemeenten zijn echter weldegelijk bevoegd om vergunningen te weigeren of specifieke eisen te stellen aan de opslag en toepassing, zeker wanneer de staat faalt in bescherming.

In april legde de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) een last onder dwangsom op aan Tata Steel: het bedrijf moet LD-staalslak voortaan als gevaarlijk classificeren. Uit eerder onderzoek van bureau REACH van het RIVM, bleek dat Tata Steel LD-staalslak onterecht had aangemerkt als niet-gevaarlijk.

In mei bracht Tata Steel naar buiten dat het samen met cementfabrikant Ecocem aan het onderzoeken is of naast hoogovenslak ook Tata’s staalslakken gebruikt kunnen worden door de cementindustrie. Het gaat hier om zowel de huidige BOF-slak als de toekomstige EAF-slak. Door de manier waarop dit nieuws de wereld in wordt gebracht, lijkt het alsof de oplossing voor de staalslakproblemen voorhanden is. Dat is echter schijn. Het onderzoek waarnaar wordt verwezen staat namelijk nog in de kinderschoenen. Er gaan nog vele jaren overheen voordat de toepassing op industriële schaal kan worden toegepast en rendabel is.

Rechtszaak Eerbeek

In 2019 werd in Eerbeek (Gelderland) 230.000 ton staalslakken gestort als basis voor een zonnepanelenveld. Bewoners rapporteerden acute gezondheidsklachten als bloedneuzen, geïrriteerde ogen en luchtwegklachten. Nader onderzoek toonde aan dat de staalslakken open en bloot waren opgeslagen, zonder adequate afdekking. Bewoners verenigden zich: als stichting Natuurlijk Schoon Eerbeek ondernamen ze juridische stappen tegen de stortende partij en tegen het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat dat staalslakken als bijproduct kwalificeerde en niet als afvalstof.

Volg het staalslakkenspoor

In de afgelopen jaren was er veel nieuws over gezondheidsschade, rechtszaken en schandalen rondom staalslak. Stichting Gezondheid op 1 biedt een uitgebreid overzicht van staalslak in de media.

Conclusie

Wie spreekt over ‘staalslak’ als één categorie, mist de kern. Hoogovenslakken zijn relatief mild en circulair inzetbaar. Maar BOF-slakken, ROZA-slakken en de toekomstige EAF-slakken zijn giftig, niet circulair en brengen serieuze risico’s met zich mee voor mens en milieu. Tata Steel profiteert van het misverstand dat alle slak gelijk zou zijn, én voert tegelijkertijd een intensieve lobby om deze giftige afvalstoffen als “circulaire bouwstof” te kunnen verkopen. Met het nieuwe DRI-EAF-proces na 2030 wordt het probleem groter, niet kleiner.